Umbrië is de meest centrale regio van Italië met vruchtbare grond, meren en rivieren en zacht glooiende heuvels die van heel wat zonuren kunnen genieten. De Apennijnen zijn er bedekt met een dikke deken van eikenbomen en beukenbossen en de heuvels staan vol wijnranken en olijfbomen. Vanwege dit rijke palet aan groenschakeringen heet de streek ook wel ‘het groene hart van Italië’.
De regio is één kleurenpracht en hoort tot de meest veelzijdige regio’s van Italië. Het is een geweldige plek, omdat er voor iedereen iets te beleven valt. De groene heuvels en berghellingen bieden vele mogelijkheden voor stoere buitensporten en wandeltochten. Umbrië is maar liefst acht nationale natuurparken rijk, die tal van mogelijkheden bieden om je buiten te vermaken. Dorette Zwaans beschrijft er een aantal in haar reisgids Umbrië; schilderachtig en veelzijdig. Een lekker leesbaar boek dat thematisch is opgezet en inmiddels al aan de vijfde druk toe is.
Door: Dorette Zwaans
De Monti Sibillini en de Valnerina
De Monti Sibillini vormen de grootste bergketen in Midden-Italië en markeren de grens tussen Le Marche en Umbrië. Met 2.476 meter is de Monte Vettore de hoogste top. Het hele natuurgebied van de Monti Sibillini meet ruim 70.000 hectare, maar slechts een derde daarvan bevindt zich in Umbrië. Dat is zeker niet het minste deel! Behalve de fantastische natuur, vind je hier ook mystieke kluizenaarsgrotten en eeuwenoude dorpjes, op een rotspunt of geconcentreerd rond een kerkje. De natuur is er ongerept: er groeien maar liefst 1800 verschillende, veelal beschermde plantensoorten, en er leven 150 soorten vogels, waaronder de steenarend en de slechtvalk. Ook de wolf komt hier voor.
Netwerk van paden

In het park zijn veel lange en korte wandelroutes uitgezet, zoals een 120 kilometer lang wandelpad dat door Le Marche en Umbrië voert, il grande anello. Je kunt er ook mountainbiken en paardrijden. Mooie routes vind je bijvoorbeeld op parks.it/parco.nazionale.monti.sibillini onder ‘itinerari’. Men is bezig de paden van goede bewegwijzering te voorzien. Handig is dat je veel routes ook onder begeleiding van een parkgids kunt lopen of fietsen.
Hiken, mountainbiken, survivallen, langlaufen en paragliden in Castelluccio di Norcia

Castelluccio di Norcia is een geïsoleerd bergdorp op 1.453 meter hoogte, omringd door onbewoonde hoogvlakten en bergen. Tijdens de fioritura, als de linzenplantjes, korenbloemen en papavers in bloei staan, is de vlakte van de Piano Grande een zee van kleuren. In de winter is het juist een serene sneeuwdeken. Tot aan de jaren zestig van de vorige eeuw was Castelluccio in de winter zelfs niet bereikbaar vanwege de vorst en de sneeuw. Vanaf de bergtop waar het op ligt, heb je een adembenemend uitzicht over de Monti Sibillini. Helaas heeft het dorp zelf zeer zwaar te lijden gehad onder de aardbevingen van 2016 en is tot op heden niet herbouwd.
Op de hoogvlakte kun je wandelen, hiken, mountainbiken, survivallen, langlaufen en zelfs een iglo bouwen via de organisatie Sibillini Adventure, www.sibilliniadventure.it.
Vanaf de stoere bergen kun je deltavliegen en paragliden. Je kunt hiervoor terecht bij sportcentrum Prodelta, www.prodelta.it. Bij Castelluccio en Forca Canapine (op ongeveer 1500 meter) zijn skiliften en hotel-restaurants. Het is een leuk skigebied, maar voor ervaren skiërs minder uitdagend.
Legende van de Sibille
In 69 na Christus werden de grotten van de Sibilla appenninica ontdekt, een goede, helderziende fee. Volgens de legende huisden er in de ondergrondse holte ook kleinere feeën, fate. Ze droegen lange jurken waar hun geitenpootjes onder uitstaken. ’s Nachts daalden ze af naar de valleien, waar ze de jonge meisjes de kunst van het wol spinnen en weven bijbrachten. Er zijn veel plekken die aan deze legende refereren, zoals de sentieri delle fate (wandelpaden, zogenaamd uitgesleten door de trippelende geitenpootjes) en de fonti delle fate (waterbronnen).
Op de pedalen in de Valnerina

De Monti Sibillini worden gekenmerkt door puntige rotsen, brede dalen, en… water. Overal zijn stroompjes en riviertjes. Hier ontspringt in een onderaards bassin de rivier de Nera, die naar de Tiber bij Terni stroomt. Het water van de Nera is zo zuiver dat er veel forel in zit. De diepe kloof die de rivier in het gebergte heeft uitgeslepen heet de Valnerina. Hij is smal en grillig en de groene beboste heuvels zijn van grote schoonheid.

Hier begrijp je precies waarom Umbrië ‘het groene hart van Italië’ heet. Je kunt er wandeltochten maken over de paden die benedictijnse monniken volgden tijdens hun spirituele reizen, de itinerari benedettini, of een uitdagende rit op de racefiets over de bochtige bergwegen maken. Een lange wielrenronde voor ervaren fietsers voert over bergpassen in het ruigere deel van de Apennijnen. Hij begint en eindigt in Spoleto via een lange klim die je over de Passo Gavelli naar de in het groen gelegen bergdorpjes Gavelli en Sant’Anatolia di Narco voert. Je krijgt uitzichten over dalen, rijdt over prachtige wegen door bossen en maakt flinke haardspeldbochten! Je vindt deze route en meer fietsroutes op umbriatourism.it/bici-da-strada. In de Valnerina kun je ook raften en aan canyoning doen.

De Ferrovia Norcia-Spoleto

De Norcia-Spoleto is een oude spoorlijn die nu in gebruik is als bijzondere fietsroute met spannende tunnels en prachtige uitzichten vanaf de hoge spoorbruggen.
Norcia

Norcia is een vriendelijk, parelwit stadje tussen het groen van de Monti Sibillini. Het is volledig ommuurd en straalt een en al rust uit. Via smalle straatjes sta je snel op de centrale piazza (foto), waar San Benedetto (in 480 in Nursia geboren) zegenend zijn arm boven Norcia en de mensen uitstrekt.
San Benedetto wordt gezien als de grondlegger van het kloosterleven en is de patroonheilige van Norcia. Hij had een schitterende basiliek aan het stadsplein, maar alleen de voorgevel heeft de zware aardbevingen van 2016 overleefd. In afwachting van renovatie staat de gevel in de stijgers, al jaren.
Het tweede belangrijke gebouw aan het plein is het Palazzo Comunale uit de veertiende eeuw. Dat staat, met zijn statige trapopgang en klokkentoren, nog wel fier overeind. De loggia en de opgang zijn oorspronkelijk, terwijl de rest van het bestuursgebouw in latere tijden ook steeds opnieuw is opgebouwd na aardbevingen.
Aan de overzijde van het plein zie je la Castellina, een rechthoekig bastion dat werd gebouwd in opdracht van paus Julius III. Hij koos deze stevige, plompe constructie niet alleen om zichzelf tegen zijn vijanden te beschermen, maar ook tegen aardbevingen.
Culinaire stad
Norcia is de meest culinaire stad van Umbrië als het gaat om streekproducten met eeuwenoude tradities, zoals il farro (een graansoort), truffel, kazen als caciotta, tartufella en mozzarella, linzen en natuurlijk everzwijn.
Een mooie kwaliteitswinkel met streekproducten is die in de Via Mazzini, die al bestaat sinds 1890. De houten boog en het interieur van de winkel zijn met de hand gemaakt (houtsnijwerk en steenbewerking) door de familie. De peulvruchten en hammen die er te koop zijn, komen uit het eigen boerenbedrijf.
Naast deze norcineria zit de beroemdste cioccolateria van Norcia en omstreken, Vetusta Nursia. De meeste winkels zijn tijdelijk buiten de stad gehuisvest aan een houten galerij. Laat het je niet tegenhouden om Norcia en zijn speciaalzaken te bezoeken. De producten zijn heerlijk en de winkeliers heel gastvrij.
Piediluco en de watervallen van Marmore

Van Sambucheto tot aan Marmore vormen de Nera, haar oevers en het meer van Piediluco samen het beschermde natuurgebied Parco Fluviale del Nera. Op de rijkbegroeide oevers staan planten met grote, ronde bladeren die hier “elfenstoelen” worden genoemd.
Knappe ingenieurs
In de derde eeuw voor Christus bedacht Consul Manius Curius Dentatus een oplossing om het overtollige water van de rivier de Velino kwijt te raken. Door overstromingen daarvan ontstonden namelijk moerassen, die overlast en ziektes veroorzaakten. Hij liet een kanaal graven waardoor het water naar de lagergelegen Nera werd geleid. Zo ontstonden de Cascate delle Marmore, een serie watervallen met een totale hoogte van 165 meter, verdeeld over drie etages. Sinds de negentiende eeuw worden deze watervallen ook ingezet om stroom op te wekken. Iedere dag worden ze een aantal keer ‘aangezet’ waardoor een enorme watermassa naar beneden stort. Rondom de watervallen is een aantal leuke wandelpaden aangelegd waarvandaan je dit spektakel van dichtbij kunt bekijken. Je kunt het beste van tevoren de exacte tijden even nakijken, die wisselen per seizoen.
Stoere watersporten
Waar je op het meer van Piediluco rustig kunt zeilen, windsurfen of een rondvaart kunt maken, is de Nera meer voor de extremere watersporten, en op veel plekken op de oevers vind je dan ook stoere watersportcentra. Teams van enthousiaste, sportieve Umbriërs laten je zwemmen in ijskoud water, begeleiden je tijdens het peddelen en vertellen over de rivier, met zijn vissen en waterplanten. Kijk eens bij Pangea, Umbrië outdoor en Rafting Marmore (pangea-italia.com, umbriëoutdoor. it en raftingmarmore.com/en).
Colfiorito en Menotre
De wetlands van colfiorito

Tussen Foligno en Le Marche ligt de hoogvlakte van Colfiorito, begrensd door de Marchigiaanse toppen van de Apennijnen. De hoogvlakte bestaat uit drooggevallen en drooggelegde meren met een groot moeras als enige overblijfsel van oude natuur. De wetlands hebben een interessante vegetatie en herbergen veel vogelsoorten en amfibieën. Het is een mooi gebied voor een natuurwandeling of een fietstocht, waarop je naast de natuurpracht ook sporen kunt zien van prehistorische nederzettingen, castellieri, zoals de Castelliere di Monte Orve, die de grootste is.
Watervalletjes in de Menotre
De Menotre ontspringt achter Spoleto op 800 meter hoogte en kronkelt langs Rasiglia dertig kilometer naar beneden richting Foligno. Tussen de dorpjes Pale en Belfiore maakt het riviertje grote sprongen, wat resulteert in een serie magische watervalletjes in een feeëriek bos. Je kunt je wandeling starten vanuit Pale of vanaf de parkeerplaats vlak bij Belfiore.
De Monte Cucco

Het Parco Regionale del Monte Cucco loopt van de Romeinse Via Flaminia tot in Le Marche. Het is een ruig gebied. In de bergen, die grotendeels uit kalksteen bestaan, zijn veel grotten en ondergrondse waterstromen. Talrijk zijn dan ook de natuurlijke mineraalwaterbronnen; vroegere aquaducten werden vanuit deze onderaardse bronnen gevoed.
In het park van Monte Cucco vind je grasland met wilde bloemen, eeuwenoude bossen, prachtige karstverschijnselen, duizelingwekkende afgronden en mysterieuze kloosters op rotspunten. In de bossen leven steenmarters, wezels, vossen, wolven en wilde katten en er zijn natuurlijk veel vogels. Kleine, zoals het winterkoninkje en de veldleeuwerik, maar ook grote, zoals uilen, steenpatrijzen en adelaars.
Sportief

Het park van de Monte Cucco is het gebied van de bergsporten. De winderige berghellingen met constante luchtstromen lenen zich uitstekend voor deltavliegen en paragliden. Zo wordt er vaak het wereldkampioenschap deltavliegen gehouden.
Over de hoogvlakten en door de bossen lopen kilometers wandelpaden en karrensporen waarover je kunt hiken, paardrijden en mountainbiken, bijvoorbeeld naar de top van de Monte Cucco.

De mountainbikeroutes zijn offroad en hebben steile en minder steile hellingen, maar mountainbike-ervaring is vaak wel een vereiste. In de bergen en op de heuvels zijn mountainbikepaden aangegeven, waardoor je zelf op pad kunt. Ook zijn er sportclubs die begeleide tochten organiseren op verschillende niveaus. Mountainbikeroutes vind je op umbriatourism.it/mountain-bike, informatie en activiteiten op de Monte Cucco op parcodelmontecucco.it/it
De grot van Monte Cucco

De grootste grot van de Monte Cucco is negenhonderd meter diep en dertig meter lang! Je kunt er een dagtocht naartoe maken, die start in Costacciaro. Via smalle paden loop je naar een hoogte van 1.400 meter waar de ingang van de grot zit. Via metalen trapjes en vlonders daal je vervolgens zeventwintig meter af de aarde in, naar ‘de kathedraal’, één van de grootste zalen.
Je maakt een tocht van achthonderd meter door de verschillende zalen, waarna je na een uur of twee weer buiten staat op een natuurlijk terras. Bij helder weer kun je zelfs de Adriatische Zee zien.
De hele route duurt ongeveer 4,5 uur, maar er zijn ook langere speleologietochten, door minder goed begaanbare delen van de grot. Kleding in laagjes en stevige schoenen zijn op elke tocht een must. Een helm krijg je van de organisatie. Boeken kan via de website www.grottamontecucco.umbria.it.
Parco Fluviale del Tevere
Iets ten zuiden van Todi ligt het Nationale park van de Tiber, dat wordt beschermd door het WNF. Het bestaat uit de rivier de Tiber, die naar Rome stroomt, het stuwmeer Lago di Corbara en het Lago di Alviano met als hart de toverachtige kloof Gole del Forello. De heuvels hier zijn niet zo spits als de Monti Sibillini, maar ook niet zo lieflijk als die tussen de Monte Subasio en Todi. Ze zijn groen en grillig, met diepe rivierkloven, grottenstelsels en karstverschijnselen.
Het gebied is interessant voor vogelliefhebbers, vanwege de vele soorten watervogels en trekvogels die zich hier ophouden, maar ook voor liefhebbers van de oudheid, vanwege de sporen van de Romeinen, Etrusken en Umbriërs, die hun nederzettingen en handelscentra langs de rivier hadden. Zo kun je tussen Todi en Amelia wandelen over de Romeinse handelsroute de Via Amerina.
Te water

Het ongerepte watergebied is perfect om te kanoën en te kajakken en op sommige stukken van de Tiber kun je ook raften. Of je kunt een frisse duik nemen in de diepe kloven van de Forello, als je je waagt aan torrentismo, canyoning.
Het Lago di Trasimeno

Het Trasimeense meer is ontstaan door verschuivingen van de aardplaten en heeft dan ook geen natuurlijke aan- en afvoer van water. Het wordt gevoed met regenwater en water uit een kunstmatig aangelegd bassin bij Anguillara, waar het water uit verschillende riviertjes wordt opgevangen. Een eventueel teveel aan water wordt naar de Tiber geleid. Aangezien dit systeem van waterzuivering en zuurstofvoorziening erg kwetsbaar is, zijn het meer en de omliggende heuvels beschermd natuurgebied.
Bossen en water
Het meer lijkt op een amfitheater: de waterspiegel is de arena, de heuvels en de bossen eromheen de tribune, waarvandaan je bijvoorbeeld de geweldige zonsondergangen kunt bekijken. Je kunt hier leuke fietstochten maken langs het water, of door de heuvels wandelen en het meer zelf is perfect voor de watersport – zeilen, windsurfen, waterskiën – of simpelweg om te zwemmen of te zonnen op het strand.
Burchten en kastelen
Vroeger liep de grens tussen de graafschappen Perugia en Cortona ter hoogte van het Trasimeense meer. De doorgaansroutes tussen de gebieden werden bewaakt vanuit strategisch gelegen kastelen.
Passignano
In Passignano kun je zwemmen, zeilen, fietsen en wandelen door de heuvels naar (ruïnes van) eeuwenoude kastelen. Passignano ligt pal aan het water en heeft een gezellig centrum, een boulevard en een haventje. Wil je ook wat cultureels bekijken, dan moet je zeker de middeleeuwse burcht in het centrum bezoeken. Deze Rocca werd oorspronkelijk door de Longobarden gebouwd. Vanaf de toren heb je uitzicht over het meer en de omliggende heuvels. Ook interessant is het Santuario di Santa Maria dell’Oliveto dat net buiten het centrum (richting Tuoro) ligt, vanwege het imposante altaar en de marmeren doopvont.
Montegualandro
Dit kasteel ligt op de huidige grens tussen Umbrië en Toscana. Volgens sommige bronnen hadden de Etrusken hier al een fort, en in 217 voor Christus zou Hannibal hier zijn kampement hebben gehad, van waaruit hij zijn aanval op de Romeinse Consul Gaius Flaminius Nepos leidde in de slag om Trasimeno. Het Romeinse leger had geen schijn van kans toen de Carthagers hen – in de mist – van bovenaf aanvielen. Het fort heeft door de eeuwen heen heel wat eigenaars gekend en is meerdere keren beschadigd of verwoest. Nu is het geheel gerestaureerd en zijn er vakantieappartementen in gevestigd.
Torre Torta di Vernazzano

Het kasteel van Vernazzano ligt op 430 meter hoogte in het bos tussen Tuoro en Passignano. Het was een driehoekig bouwwerk met op twee hoeken een toren en binnen de muren een kerkje. Het werd in de dertiende eeuw aan de stad Perugia geschonken door een benedictijnse abt, nadat de monniken het twee eeuwen daarvoor van markies Dei Marchiones hadden geërfd. Door een aardbeving en grondverschuivingen in de achttiende eeuw werd het kasteel bijna in zijn geheel verwoest, slechts één toren staat nog overeind. Hoewel overeind… hij hangt nog schever dan die van Pisa en wordt met staalkabels omhoog gehouden. Vandaar de naam Torre Torta, scheve toren.
Vanuit Tuoro loopt er een wandelroute naartoe, maar je kunt ook met de auto redelijk dichtbij komen zodat je alleen het laatste stuk hoeft te wandelen. Als je van ruïnes houdt, een aanrader om ernaartoe te gaan.
Monte Ruffiano
Als je op de snelweg richting Perugia, net voorbij Passignano, naar de heuvels kijkt, zie je een spookachtige, vierkante burcht. Vroeger was daar een kasteeldorp dat in de loop der tijd uitgroeide tot een plaatsje van 230 inwoners. Het werd tot de zeventiende eeuw bewoond en raakte daarna steeds verder in verval. Een paar muren en de toren is alles wat ervan rest.
De legende gaat dat de toren behekst is. Kruispunten van wegen werden vroeger gezien als magische plekken en op de kruising vlak bij Monte Ruffiano zou een ontmoetingsplek van streghe, heksen, zijn. De holle geluiden en kreten die uit de toren kwamen, golden als bewijs van de hekserij. In werkelijkheid zijn het roofvogels en uilen die in de toren hun toevlucht hebben genomen. Vanuit Magione kun je te voet een lange dagtocht naar Monte Ruffiano maken.
De Monte Subasio
De Monte Subasio is aan de voet, waar olijfbomen groeien, zilvergroen, gaat dan over in de koele, donkergroene kleur van loofbossen en heeft op de top een schrale, kale vlakte waar alleen stug gras groeit en waar het altijd stevig waait. Er lopen verschillende wandelpaden vanuit Spello, Assisi en Collepino door de bossen en over de top. Je hoeft alleen de rood-witte bordjes van een bepaalde route te volgen.
Lange trektochten in Umbrië
De mogelijkheden voor lange trektochten zijn legio. Kijk voor tochten onder begeleiding eens op trekkinginUmbria.it, waar voor bijna alle parken wel iets te vinden is.
Fietsvakantie in Umbrië
Uitgebreide beschrijvingen van vele fietsroutes vind je op bikeinUmbrië.it. Op viagginbici.com vind je behalve routes ook hotels voor fietsers. In Umbrië zijn op verschillende plekken fietsen en mountainbikes te huur, zoals via umbriabike. eu en meravigliosaumbria. com, die ook georganiseerde fietstochten aanbieden.
PassePartout reisgids Umbrië
Dorette Zwaans (53) studeerde in Utrecht Italiaanse taal- en letterkunde, Franse taal- en letterkunde en behaalde ook nog de Master Vertaalwetenschap. Sinds 2008 vertaalt ze boeken, voornamelijk vanuit het Italiaans. Een bijzondere voorliefde heeft ze voor kinderboeken. Al vanaf haar achtste is ze verliefd op Italië en dan vooral Umbrië, waar ze levenslange vriendschappen sloot. Ze studeerde en woonde in Perugia en woont een deel van het jaar in Collepino, een kleine borgo op de Monte Subasio. In haar reisgids beschrijft ze per thema de plekken die haar hart veroverden. Een persoonlijke en overzichtelijke gids waarmee je de voorpret van je Umbriëreis alleen maar vergroot. Edicola Publishing, 159 pagina’s € 24,50. Bestellen via deze link.









